ผู้สืบสานและอนุรักษ์วัฒนธรรมของชาวไท-ยวน

ดร.อุดม สมพร คือชาวราชบุรีที่สืบเชื้อสายชาวไท-ยวนหรือไทยโยนกซึ่งอพยพมาจากอำเภอเชียงแสน จังหวัดเชียงราย ในสมัยรัชกาลที่ 1 โดยชาวไท-ยวนที่อพยพมาตั้งถิ่นฐานอยู่ที่ ตำบลคูบัว อำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี ในครั้งนั้นมีประมาณ 2,000 คน (สัดส่วนชาวไท-ยวนในจังหวัดราชบุรี ณ ปัจจุบัน ประมาณ  170,000 : 870,000 คน) โดย ดร.อุดมถือว่าเป็นลูกหลานชาวไท-ยวน รุ่นที่ 5 นับตั้งแต่บรรพบุรุษมีการอพยพมาอยู่จังหวัดราชบุรี 

ดร.อุดมเริ่มรู้จักตัวตนว่าเป็นคนเชื้อสายไท-ยวนตั้งแต่เด็ก จากคำบอกเล่าของผู้เฒ่าผู้ แต่ก็ยังไม่ได้ศึกษาค้นคว้าข้อมูลเพิ่มเติมอย่างจริงจัง จนกระทั่งเรียนจบครุศาสตร์บัณฑิตจากจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย และย้ายกลับมารับราชการครูที่บ้านเกิดในปี 2523 ประจวบเหมาะกับการที่มีโอกาสเข้ามาเป็นคณะกรรมการสภาวัฒนธรรมจังหวัดราชบุรี ดร.อุดมจึงได้เริ่มค้นคว้าหาข้อมูลชาติพันธุ์ของตนอย่างจริงจัง และมีการถ่ายทอดออกมาเป็นบทความทางวัฒนธรรมเรื่องเผ่าพันธุ์ไท-ยวนในจังหวัดราชบุรี ในเวลาต่อมา

ต่อมา ดร.อุดมได้จัดตั้งชมรมไท-ยวนจังหวัดราชบุรีขึ้น และได้มีการฟื้นฟูศิลปะผ้าจกราชบุรี ภูมิปัญญาของบรรพชนไท-ยวน โดยการจัดนิทรรศการผ้าจกโบราณ และจัดการแข่งขันทอผ้าจกโบราณ โดยอัญเชิญสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาสยามบรมราชกุมารี เสด็จมาเป็นองค์ประธานในพิธีเปิดนิทรรศการ เมื่อ 12 เมษายน พ.ศ.2529 ณ บริเวณวัดแคทราย

“ตอนนั้นผมรวบรวมผ้าจกเก่า ๆ จากหลายบ้าน ลูกหลานบางบ้านไม่รู้จักผ้าจก บางบ้านก็เอาผ้าจกไปทำผ้าขี้ริ้ว ผมก็ไปเก็บรวบรวมมาจัดนิทรรศการได้ประมาณ 400 ผืน จากนั้นก็เกิดกระแสที่ดีเกี่ยวกับผ้าจก มีผู้ที่นิยมผ้าเก่า นักค้าผ้าเก่าเข้ามาหาซื้อผ้าจกมากขึ้น ทำให้ผ้าจกมีราคาสูงจากผืนละ 500 บาท เป็น 5,000 – 10,000 บาท
ชาวบ้านก็เกิดการตื่นตัวเรื่องผ้าจกกันมากขึ้น”
ดร.อุดม กล่าว 

ต่อมาในปี 2530 ดร.อุดมได้จัดตั้งศูนย์สืบทอดศิลปะผ้าจกราชบุรีขึ้น เพื่อให้เป็นโรงเรียนสอนชาวบ้านและเยาวชนทอผ้า พร้อมทั้งจัดตั้งศูนย์หัตถกรรมพื้นบ้านราชบุรีให้กับชุมชนไย-ยวนในจังหวัดราชบุรีจำนวน 3 แห่ง เพื่อใช้เป็นแหล่งค้าขายผ้าจกที่กำลังกลายเป็นที่ต้องการของตลาดมากขึ้น ทำให้ชาวไท-ยวนได้มีอาชีพทอผ้าจกเป็นอาชีพที่สร้างรายได้ให้กับครอบครัวมาจนถึงปัจจุบัน 

“เมื่อก่อนชาวบ้านจะขายได้บ้างไม่ได้บ้าง แต่ตอนนี้ผ้าจกกลายเป็นที่รู้จัก กลายเป็นสินค้าโอท็อปของดี 5 ดาวของเมืองราชบุรีไปแล้ว ยอดขายเฉพาะในสหกรณ์การเกษตรไท-ยวน ราชบุรี จำกัด เคยได้มากถึง 5 ล้านบาท ยังไม่รวมยอดขายของร้านค้าเอกชนที่เปิดกันเยอะแยะเป็นดอกเห็ดในตอนนี้” 

นอกจากนี้ ดร.อุดมยังเป็นบุคคลสำคัญที่ได้ออกแบบลายผ้าจกใหม่ โดยได้แรงบันดาลใจจากดอกแคทราย ทำให้ตอนนี้ผ้าจกเมืองราชบุรีมีลายผ้าจกมากถึง 9 ลาย จากเดิมที่มีแค่ลายโบราณเพียง 8 ลาย  “แรงบันดาลใจของการคิดลายดอกแคทราย เกิดจากการที่สมเด็จพระเทพฯ เสด็จมาเปิดโรงเรียนสอนทอผ้า และได้ทรงปลูกต้นแคทรายเอาไว้ เมื่อปี 2534 พอต้นไม้โตออกดอก ผมก็นำเอาดอกแคทรายมาเป็นต้นแบบในการสร้างสรรค์ลวดลายผ้า เพื่อเป็นอนุสรณ์รำลึกถึงครั้งที่พระองค์ทรงพระกรุณามาเปิดโรงเรียนสอนทอผ้าในวันที่ 14 ตุลาคม พ.ศ. 2534”

ดร.อุดมยังเป็นบุคคลสำคัญในการริเริ่มจัดสร้าง “จิปาถะภัณฑ์สถานบ้านคูบัว” สำหรับเป็นแหล่งเรียนรู้อนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมของชาวไท-ยวน โยนกเชียงแสน และเป็นผู้ริเริ่มจัดตั้งสหกรณ์การเกษตรไท-ยวน ราชบุรี จำกัด เพื่อบริหารจัดการซื้อ-ขายผ้าจกให้แก่สมาชิกและผู้สนใจโดยทั่วไป รวมทั้งเป็นผู้เขียนหนังสือเรื่อง “ผ้าจกไท-ยวน ราชบุรี” อีกด้วย โดยสิ่งที่ทำทั้งหมดนี้ก็เพื่ออนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมและวิถีชีวิตของชาวไท-ยวนเอาไว้ให้ลูกหลานได้ศึกษากันในอนาคต 

“ตอนนี้เราไม่สามารถดึงลูกหลานมาอนุรักษ์วัฒนธรรมไท-ยวนได้ แต่สิ่งที่เราทำได้คือการสร้างแหล่งเรียนรู้ชาติพันธุ์ไท-ยวน เราจึงสร้างจิปาถะภัณฑ์สถานบ้านคูบัวขึ้นมาเพื่อเก็บองค์ความรู้เกี่ยวกับการทอผ้าจก ความรู้ด้านภาษา และความรู้ด้านการกินการอยู่มารวมกันไว้” 

และนี่คือความตั้งใจอันยิ่งใหญ่ของชาวไท-ยวนคนหนึ่ง ที่ต้องการให้ประวัติศาสตร์ชาติพันธุ์และวัฒนธรรมธรรมของตน ยังคงอยู่ ไม่เลือนหายไปตามกาลเวลา ด้วยความรักในรากเหง้าของการเป็นชนเผ่าไท-ยวนอย่างแท้จริง

 

ที่มาข้อมูล : ตำบลหน้าเมือง อำเภอเมือง จังหวัดราชบุรี

ขอขอบคุณ :

      

ข้อมูลเพิ่มเติมครูภูมิปัญญา “ผู้สืบสานและอนุรักษ์วัฒนธรรมของชาวไท-ยวน”

ดร.อุดม สมพร 

เกิดวันที่ 1 กรกฎาคม 2485 อายุ  77 ปี

เบอร์โทรติดต่อ 081-763-1989

Skip to content