การย้อมฝ้ายจากสีหินโมคคัลลาน

           ที่หมู่บ้านเชิงดอย ตำบลสบเตี๊ยะ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่ มีหินในชุมชนที่สามารถนำมาเป็นวัตถุดิบในการย้อมสีฝ้ายได้ ทั้งหินสีดำ หินสีชมพู และหินสีม่วง โดยจุดเริ่มต้นในการนำหินสีมาเป็นวัตถุดิบในการย้อมผ้าเกิดจากภูมิปัญญาของปราชญ์ชุมชนที่ต้องการทดลองนำหินมาย้อมสี จากนั้นจึงได้มีการพัฒนาการย้อมเรื่อยมาจนทำให้เป็นเกิดผลิตภัณฑ์ผ้าทอที่มีสีจากธรรมชาติสวยงาม มีชื่อเสียงเป็นที่ยอมรับ โดยหินสีดำจะเป็นที่รู้จักในนาม “หินสีโมคคัลลาน” ซึ่งเป็นชื่อเดิมของหมู่บ้านเชิงดอย 

             แม่สมพร นันต๊ะเล คือปราชญ์ชาวบ้านผู้คิดค้นการย้อมฝ้ายด้วยหินโมคคัลลาน แต่เดิมทีแม่สมพรเป็นเกษตรกรที่หันมาให้ความสนใจเรื่องการย้อมผ้า โดยในปี พ.ศ.2538 แม่สมพรได้ศึกษาเรื่องการย้อมผ้าด้วยสีเคมี ก่อนที่จะหันมาศึกษาการย้อมฝ้ายจากสีธรรมชาติ โดยในยุคแรก ๆ ได้มีการย้อมสีจากเปลือกไม้ก่อน ต่อมาในปี พ.ศ.2557 จึงได้คิดเริ่มย้อมฝ้ายด้วยหินดำ ซึ่งเป็นหินดินดานที่มีอยู่ในชุมชนที่ได้จากการระเบิดหินเพื่อทำถนนบริเวณหมู่บ้านเชิงดอย โดยแม่สมพรคือผู้ที่คิดค้นและสร้างสรรค์การย้อมฝ้ายจากวัตถุดิบที่เป็นหินในชุมชนรายแรก แต่การย้อมสีฝ้ายด้วยหินสีดำเพียงอย่างเดียวจะทำให้สีติดฝ้ายไม่ค่อยดีนัก แม่สมพรจึงได้คิดค้นหาวิธีที่จะช่วยให้สีติดฝ้ายดียิ่งขึ้น โดยการนำต้นกล้วยมาหั่นและตำให้แหลกผสมกับน้ำ ก่อนที่จะคั้นเอาน้ำยางกล้วยมาผสมกับสีหิน ปรากฏว่าทำให้สีติดดีขึ้น และสีไม่ตก 

“แม่ได้เทคนิคย้อมสีให้ติดดีมาจากการที่ยางกล้วยเคยตกใส่เสื้อของตาแล้วซักไม่ออก จึงคิดว่ายางกล้วยน่าจะช่วยจับสีได้ดี เลยนำยางกล้วยมาทดลองผสมกับสีหิน ซึ่งก็ปรากฏว่าก็ช่วยให้สีติดดีมาก” 
แม่สมพร กล่าว

           การเก็บหินสีจากข้างทางแต่ละครั้ง แม่สมพรจะตักหินมาเก็บไว้ทีละประมาณ 20 กระสอบ โดยการย้อมสีฝ้ายแต่ละครั้งจะใช้หินดำจำนวน 25 กิโลกรัม จากนั้นสามารถใช้ย้อมซ้ำได้แต่ต้องเติมหิน โดยครั้งที่ 2 จะเติมหินจำนวน 20 กิโลกรัม ครั้งที่ 3 เติมหิน 15 กิโลกรัม เมื่อสีเริ่มจางก็เริ่มต้นใหม่ คือใช้หินใหม่ทั้งหมด 25 กิโลกรัม  โดยแม่สมพรได้เล่าขั้นตอนการเตรียมการและการย้อมฝ้ายด้วยหินดำว่า 

  อันดับแรกต้องเตรียมฝ้ายเส้นยืน 48 ใจ ฝ้ายสอด 120 ใจ (เส้นฝ้ายปริมาณเท่านี้ จะสามารถทอผ้าหน้ากว้างขนาด 40 เซนติเมตร ได้ 80 เมตร) โดยนำเส้นฝ้ายไปแช่น้ำ 1 คืน จากนั้นนำไปต้มในน้ำเดือด 30 นาทีเพื่อล้างไขมันออกจากเส้นฝ้าย เสร็จแล้วบิดฝ้ายให้หมาดเตรียมพร้อมสำหรับการย้อมสีแบบเย็น 

ในส่วนของการเตรียมน้ำย้อมสี ต้องนำหินสีดำไปบดให้แหลกแล้วร่อนเอาแต่ฝุ่นละเอียดจำนวน 25 กิโลกรัม ผสมน้ำ 60 ลิตร ให้ได้น้ำสีหิน จากนั้นจึงหั่นต้นกล้วยเป็นชิ้นเล็ก ๆ ตำให้แหลกแล้วชั่งให้ได้น้ำหนัก 5 กิโลกรัม ผสมน้ำ 2 ลิตร คั้นเอาแต่น้ำยางกล้วย

ขั้นตอนการย้อม เริ่มจากนำเส้นฝ้ายที่เตรียมไว้ลงไปแช่ในน้ำสีหินที่ผสมกับน้ำยางกล้วยในภาชนะ จากนั้นใช้เท้าย่ำเส้นฝ้ายในน้ำย้อมนาน 2 ชั่วโมงเพื่อให้สีติดดี ก่อนที่จะบิดน้ำออกจากเส้นฝ้าย และนำเส้นฝ้ายไปหมักในถุง 1 คืน เมื่อหมักครบกำหนดแล้วจึงล้างน้ำให้สะอาด 3 ครั้ง  โดยในน้ำสุดท้ายให้ใส่สารส้มลงไปเล็กน้อยเพื่อให้สีของฝ้ายสดมากขึ้น ก่อนที่จะนำไปแช่น้ำยาปรับผ้านุ่ม และนำไปตากแห้ง เมื่อฝ้ายแห้งแล้ว แม่สมพรก็จะเตรียมทุกอย่างไว้ให้พร้อมสำหรับการทอ โดยลูกสาวจะทำหน้าที่ทอผ้าออกมาเป็นผืน เมื่อทอเสร็จจึงนำไปซักฟอกให้สีผ้ามีความสม่ำเสมอกัน ก่อนที่จะนำไปให้กลุ่มแปรรูปผลิตภัณฑ์ตัดเย็บเป็นชุดหรือผ้าถุงต่อไป 

แม่สมพรเปิดเผยว่าแต่ละเดือนจะย้อมฝ้ายตามคำสั่งซื้อ ประมาณ 15-50 โดยจะย้อมสีฝ้าย 3  คือ สีเทาจากหินโมคคัลลาน สีชมพูอ่อนจากหินสีชมพู และสีม่วงอ่อนจากหินสีม่วง (สีชมพูอ่อนกับสีม่วงอ่อนจะใช้ยางมะตูมช่วยในการจับสีแทนยางกล้วย เนื่องจากจะได้สีที่สดกว่า) ปัจจุบันแม่สมพรได้มีการถ่ายทอดความรู้เรื่องการย้อมฝ้ายสีหินดำให้กับผู้ที่สนใจที่มาดูงาน ซึ่งจะมีทั้งนักศึกษาและชาวต่างชาติทั้งชาวยุโรปและเอเชีย เช่นอังกฤษ ญี่ปุ่น เป็นต้น โดยแต่ละเดือนจะมีคณะบุคคลมาดูงาน/ทดลองย้อมสีผ้าด้วยตัวเองประมาณ 1-3 ครั้ง 

“รู้สึกดีใจมากที่มีนักศึกษามาขอดูภูมิปัญญาของเรา เราก็อยากเผยแพร่ภูมิปัญญานี้ไว้ไม่ให้มันสูญหาย ส่วนเรื่องการสืบทอดตอนนี้มีหลานชายที่กำลังเรียนด้านเกษตร อายุ 21 ปี เขาสนใจด้านการย้อมผ้า ช่วงวันหยุดก็จะมาช่วยย่ำ ช่วยเหยียบฝ้าย ร่อนหินให้ยาย ที่ผ่านมารู้สึกภูมิใจที่เราหาเงินใช้เองได้ มีรายได้ มีชื่อเสียง 
มีแขกบ้านแขกเมืองมาดูงานเป็นประจำ” 
แม่สมพร กล่าว

จากความคิดสร้างสรรค์ และความกล้าของแม่สมพรในการทดลองทำสิ่งใหม่ๆ ได้ทำให้สีจากหินโมคคัลลาน ได้รับการสนใจจากผู้คนทั้งในประเทศและต่างประเทศ เกิดเป็นเอกลักษณ์ที่ทุกคนต่างก็ยอมรับ และแม้ว่าในวันนี้แม่สมพรจะมีอายุ 66 ปีแล้ว แต่แม่สมพรก็ยังคงทำงานย้อมผ้าจากสีหินที่ตัวเองเป็นคนคิดค้นอยู่เสมอ นอกจากนี้แม่สมพรก็ยังมีความสุขกับการส่งต่อความรู้ภูมิปัญญาให้กับผู้อื่น โดยที่ไม่เคยหวงวิชาแม้แต่น้อย เพราะการให้ความรู้คือความสุขอีกรูปแบบหนึ่งในชีวิตของแม่สมพร

 

ที่มาข้อมูล : ตำบลสบเตี๊ยะ อำเภอจอมทอง จังหวัดเชียงใหม่

ขอขอบคุณ :

      

ข้อมูลเพิ่มเติมครูภูมิปัญญา “การย้อมฝ้ายจากหินสีโมคคัลลาน”

คุณแม่สมพร นันต๊ะเล

เกิดวันที่ 20 กันยายน 2496 อายุ 66 ปี

เบอร์โทรติดต่อ 096-821-6897

 

Skip to content